Vịnh Hạ Long (vịnh nơi rồng đáp xuống) là một vịnh nhỏ thuộc phần bờ Tây vịnh Bắc Bộ tại khu vực biển Đông Bắc Việt Nam, bao gồm vùng biển đảo thuộc thành phố Hạ Long, Thành phố Cẩm Phả và một phần của huyện đảo Vân Đồn.
Là trung tâm của một khu vực rộng lớn có những yếu tố ít nhiều tương đồng về địa chất, địa mạo, cảnh quan, khí hậu và văn hóa, với vịnh Bái Tử Long phía Đông Bắc và quần đảo Cát Bà phía Tây Nam, vịnh Hạ Long giới hạn trong diện tích khoảng 1.553km² bao gồm 1.969 hòn đảo lớn nhỏ, phần lớn là đảo đá vôi, trong đó vùng lõi của Vịnh có diện tích 334km² quần tụ dày đặc 775 hòn đảo[1]. Lịch sử kiến tạo địa chất đá vôi của Vịnh đã trải qua khoảng 500 triệu năm với những hoàn cảnh cổ địa lý rất khác nhau; và quá trình tiến hóa carxtơ
đầy đủ trải qua trên 20 triệu năm với sự kết hợp các yếu tố như tầng đá
vôi dày, khí hậu nóng ẩm và tiến trình nâng kiến tạo chậm chạp trên
tổng thể[2]. Sự kết hợp của môi trường, khí hậu, địa chất, địa mạo, đã khiến vịnh Hạ Long trở thành quần tụ của đa dạng sinh học bao gồm hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và hệ sinh thái biển và ven bờ với nhiều tiểu hệ sinh thái[3]. 14 loài thực vật đặc hữu[4] và khoảng 60 loài động vật đặc hữu[5] đã được phát hiện trong số hàng ngàn động, thực vật quần cư tại Vịnh.
Những kết quả nghiên cứu, thám sát khảo cổ học và văn hóa học cho thấy sự hiện diện của những cư dân tiền sử trên vùng vịnh Hạ Long từ khá sớm, đã tạo lập những hình thái văn hóa cổ đại tiếp nối nhau bao gồm văn hóa Soi Nhụ trong khoảng 18.000-7.000 năm trước Công Nguyên, văn hóa Cái Bèo trong 7.000-5.000 năm trước Công Nguyên[6] và văn hóa Hạ Long cách ngày nay khoảng từ 3.500-5.000 năm[7]. Tiến trình dựng nước và truyền thống giữ nước của dân tộc Việt Nam,
trong suốt hành trình lịch sử, cũng khẳng định vị trí tiền tiêu và vị
thế văn hóa của vịnh Hạ Long qua những địa danh mà tên gọi gắn với điển
tích còn lưu truyền đến nay, như núi Bài Thơ, hang Đầu Gỗ, Bãi Cháy[7]v.v.
Hiện nay, vịnh Hạ Long là một khu vực phát triển năng động nhờ những
điều kiện và lợi thế sẵn có như có một tiềm năng lớn về du lịch, nghiên cứu khoa học, nuôi trồng, đánh bắt thủy sản, giao thông thủy đối với khu vực vùng biển Đông Bắc Việt Nam nói riêng và miền Bắc Việt Nam nói chung[8].
Từ hơn 500 năm về trước trong bài thơ Lộ nhập Vân Đồn, Nguyễn Trãi đã lần đầu tiên ca ngợi vịnh Hạ Long là "kỳ quan đá dựng giữa trời cao"[9]. Năm 1962 Bộ Văn hóa-Thông tin Việt Nam đã xếp hạng vịnh Hạ Long là di tích danh thắng cấp quốc gia đồng thời quy hoạch vùng bảo vệ[10]. Năm 1994 vùng lõi của vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới
với giá trị thẩm mỹ (tiêu chuẩn vii), và được tái công nhận lần thứ 2
với giá trị ngoại hạng toàn cầu về địa chất-địa mạo (tiêu chuẩn viii)
vào năm 2000[11]. Cùng với vịnh Nha Trang và vịnh Lăng Cô của Việt Nam, vịnh Hạ Long là một trong số 29 vịnh được Câu lạc bộ những vịnh đẹp nhất thế giới xếp hạng và chính thức công nhận vào tháng 7 năm 2003[12][13].
Vịnh Hạ Long cùng với đảo Cát Bà tạo thành 1 trong 21 khu du lịch quốc gia Việt NamTruyền thuyết về vịnh Hạ Long
Hình ảnh vịnh Hạ Long với muôn vàn hòn đảo được ví như vô số châu ngọc đàn rồng phun ra
Vịnh Hạ Long có từ xa xưa do những kiến tạo địa chất. Tuy nhiên, trong tâm thức của người Việt từ thời tiền sử với trí tưởng tượng dân gian và ý niệm về cội nguồn con Rồng cháu Tiên, một số truyền thuyết [14] cho rằng khi người Việt mới lập nước đã bị giặc ngoại xâm, Ngọc Hoàng sai Rồng Mẹ mang theo một đàn Rồng Con xuống hạ giới giúp người Việt đánh giặc. Thuyền giặc
từ ngoài biển ào ạt tiến vào bờ vừa lúc đàn Rồng tới hạ giới. Đàn Rồng
lập tức phun ra lửa và nhấn chìm giặc sau thấy phong cảnh tươi đẹp đã ở
lại và thoắt biến thành muôn ngàn đảo đá trên biển, như bức tường thành vững chắc chặn bước tiến của thuyền chiến giặc.
Sau khi giặc tan, thấy cảnh mặt đất thanh bình, cây cối tươi tốt, con
người nơi đây lại cần cù, chịu khó, đoàn kết giúp đỡ nhau, Rồng Mẹ và
Rồng Con không trở về trời mà ở lại hạ giới, nơi vừa diễn ra trận chiến.
Vị trí Rồng Mẹ đáp xuống là Hạ Long; nơi Rồng Con đáp xuống là Bái Tử
Long và đuôi đàn rồng quẫy nước trắng xoá là Bạch Long Vĩ (bán đảo Trà
Cổ ngày nay, với bãi cát dài trên 15km).
Lại có truyền thuyết khác nói rằng vào thời kỳ nọ khi đất nước có
giặc ngoại xâm, một con rồng đã bay theo dọc sông xuôi về phía biển và
hạ cánh xuống ở vùng ven biển Đông Bắc làm thành bức tường thành chắn
bước tiến của thủy quân giặc. Chỗ rồng đáp xuống che chở cho đất nước
được gọi là Hạ Long.
Điều kiện tự nhiên và xã hội
Vị trí
| Vịnh Hạ Long | |
IUCN Loại III (Di tích thiên nhiên)
|
|
| Vị trí | Đông Bắc Việt Nam |
|---|---|
| Thành phố gần nhất | thành phố Hạ Long |
| Tọa độ | 20°54′B 107°12′Đ |
| Diện tích | 1.553km² |
| Thành lập | 1962 |
| Lượng khách | hơn 1.7 triệu lượt khách (in 2007) |
| Cơ quan quản lý | UBND tỉnh Quảng Ninh |
Là một vịnh nhỏ, bộ phận của vịnh Bắc Bộ, Vịnh Hạ Long được giới hạn
với phía Đông Bắc giáp vịnh Bái Tử Long; phía Tây Nam giáp quần đảo Cát
Bà; phía Tây và Tây Bắc giáp đất liền bằng đường bờ biển khoảng 120km
kéo dài từ huyện Yên Hưng, qua thành phố Hạ Long, thị xã Cẩm Phả đến hết
huyện đảo Vân Đồn; phía Đông Nam và phía Nam hướng ra vịnh Bắc Bộ.
Trong diện tích 1.553km² gồm vùng lõi và vùng đệm, nằm tại các tọa độ từ
106°58'-107°22' Đông và 20°45'-20°50' Bắc, vịnh Hạ Long bao gồm 1.969
hòn đảo lớn nhỏ, trong đó 989 đảo có tên và 980 đảo chưa được đặt tên[1].
Môi trường và khí hậu
Vịnh Hạ Long là vùng biển đảo có khí hậu phân hóa 2 mùa rõ rệt: mùa hạ nóng ẩm với nhiệt độ khoảng 27-29 °C và mùa đông khô lạnh với nhiệt độ 16-18 °C, nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 15-25 °C. Lượng mưa trên vịnh Hạ Long vào khoảng từ 2.000mm–2.200mm[1]
tuy có tài liệu chi tiết hóa lượng mưa là 1.680mm với khoảng trên 300mm
vào mùa nóng nhất trong năm (từ tháng 6 đến tháng 8) và dưới 30mm vào
mùa khô nhất trong năm (từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau)[15]. Hệ thủy triều tại vịnh Hạ Long rất đặc trưng với mức triều cường vào khoảng 3,5-4m/ngày. Độ mặn
trong nước biển trên vùng Vịnh dao động từ 31 đến 34.5MT vào mùa khô
nhưng vào mùa mưa, mức này có thể thấp hơn. Mực nước biển trong vùng
Vịnh khá cạn, có độ sâu chỉ khoảng 6m đến 10m và các đảo đều không lưu
giữ nước bề mặt[5].
Dân số
Trong số 1.969 đảo của Hạ Long hiện nay chỉ có khoảng 40 đảo là có
dân sinh sống, những đảo này có qui mô từ vài chục đến hàng ngàn hecta tập trung chủ yếu ở phía Đông và Đông Nam vịnh Hạ Long[7].
Mấy chục năm gần đây, nhiều vạn chài sống trôi nổi trên mặt nước, bắt
đầu lên một số đảo định cư biến những đảo hoang sơ trở thành trù phú như
đảo Sa Tô (thành phố Hạ Long), đảo Thắng Lợi (huyện đảo Vân Đồn).
Dân số trên vịnh Hạ Long hiện nay khoảng 1.540 người, tập trung chủ yếu ở các làng đánh cá Cửa Vạn, Ba Hang, Cặp Dè (thuộc phường Hùng Thắng, thành phố Hạ Long). Cư dân vùng Vịnh phần lớn sống trên thuyền, trên nhà bè để thuận tiện cho việc đánh bắt, nuôi trồng và lai tạo các giống thủy sản, hải sản. Ngày nay đời sống của cư dân Vịnh Hạ Long đã phát triển do kinh doanh dịch vụ du lịch.
Tên gọi Hạ Long qua các thời kỳ lịch sử
Tên gọi Hạ Long đã thay đổi qua nhiều thời kỳ lịch sử, thời Bắc thuộc khu vực này được gọi là Lục Châu, Lục Hải. Các thời Lý, Trần, Lê
Vịnh mang các tên Hoa Phong, Hải Đông, An Bang, Vân Đồn, Ngọc Sơn hay
Lục Thủy. Tên Hạ Long (rồng đáp xuống) mới xuất hiện trong một số thư
tịch và các bản đồ hàng hải [16] của Pháp từ cuối thế kỷ 19.
Trên tờ Tin tức Hải Phòng xuất bản bằng tiếng Pháp có bài viết về sự xuất hiện của sinh vật giống rồng trên khu vực là vịnh Hạ Long ngày nay với nhan đề Rồng xuất hiện trên vịnh Hạ Long, khi viên thiếu úy người Pháp Legderin, thuyền trưởng tàu Avalence cùng các thủy thủ bắt gặp một đôi rắn biển khổng lồ ba lần (vào các năm 1898, 1900 và 1902)[17]. Có lẽ người Châu Âu đã liên tưởng con vật này giống như con rồng châu Á, loài vật huyền thoại được tôn sùng trong văn hóa Việt Nam nói riêng và văn hóa các nước đồng văn
châu Á nói chung. Bên cạnh những truyền thuyết của Việt Nam về Rồng Mẹ
và Rồng Con đáp xuống khu vực vịnh đảo vùng Đông Bắc này, sự xuất hiện
con vật lạ hiện hữu như rồng trong thực tại,
có thể đã trở thành các lý do khiến vùng biển đảo Quảng Ninh được người
Pháp gọi bằng cái tên vịnh Hạ Long từ đó và phổ biến đến ngày nay[18].
Cảnh quan
Vùng di sản trên vịnh Hạ Long được thế giới công nhận (vùng lõi) có diện tích 434km², như một hình tam giác với ba đỉnh là đảo Đầu Gỗ (phía Tây), hồ Ba Hầm (phía Nam) và đảo Cống Tây
(phía Đông), bao gồm 775 đảo với nhiều hang động, bãi tắm. Vùng kế bên
(vùng đệm), là di tích danh thắng quốc gia đã được bộ Văn hóa Thông tin
Việt Nam xếp hạng từ năm 1962. Địa hình Hạ Long là đảo, núi xen kẽ giữa các trũng biển, là vùng đất mặn có sú vẹt mọc và những đảo đá vôi vách đứng tạo nên những vẻ đẹp tương phản, kết hợp hài hòa, sinh động các yếu tố: đá, nước và bầu trời [19].
Biển và đảo
Các đảo ở vịnh Hạ Long có hai dạng là đảo đá vôi và đảo phiến thạch, tập trung ở hai vùng chính là vùng phía Đông Nam Vịnh Bái Tử Long
và vùng phía Tây Nam vịnh Hạ Long. Theo thống kê của ban quản lý vịnh
Hạ Long, trong tổng số 1.969 đảo của vịnh Hạ Long có đến 1.921 đảo đá[20] với nhiều đảo có độ cao khoảng 200m[5].
Đây là hình ảnh cổ xưa nhất của địa hình có tuổi kiến tạo địa chất từ
250-280 triệu năm về trước, là kết quả của quá trình vận động nâng lên,
hạ xuống nhiều lần từ lục địa thành trũng biển. Quá trình carxtơ bào mòn, phong hóa gần như hoàn toàn tạo ra một vịnh Hạ Long độc nhất vô nhị[20], với hàng ngàn đảo đá nhiều hình thù, dáng vẻ khác nhau lô nhô trên mặt biển, trong một diện tích không lớn của vùng Vịnh.
Vùng tập trung các đảo đá có phong cảnh ngoạn mục và nhiều hang động
đẹp là vùng trung tâm Di sản Thiên nhiên vịnh Hạ Long, bao gồm phần lớn
vịnh Hạ Long (vùng lõi), một phần vịnh Bái Tử Long và vịnh Lan Hạ thuộc quần đảo Cát Bà (vùng đệm).
Các đảo trên vịnh Hạ Long có những hình thù riêng, không giống bất kỳ
hòn đảo nào ven biển Việt Nam và không đảo nào giống đảo nào. Có chỗ
đảo quần tụ lại nhìn xa ngỡ chồng chất lên nhau, nhưng cũng có chỗ đảo
đứng dọc ngang xen kẽ nhau, tạo thành tuyến chạy dài hàng chục kilômét
như một bức tường thành. Đó là một thế giới sinh linh ẩn hiện trong
những hình hài bằng đá đã được huyền thoại hóa. Đảo thì giống khuôn mặt
ai đó đang hướng về đất liền (hòn Đầu Người); đảo thì giống như một con
rồng đang bay lượn trên mặt nước (hòn Rồng); đảo thì lại giống như một
ông lão đang ngồi câu cá (hòn Lã Vọng); phía xa là hai cánh buồm nâu đang rẽ sóng nước ra khơi (hòn Cánh Buồm); đảo lại lúp xúp như mâm xôi cúng (hòn Mâm Xôi); rồi hai con gà đang âu yếm vờn nhau trên sóng nước (hòn Trống Mái); đứng giữa biển nước bao la một lư hương khổng lồ như một vật cúng tế trời đất (hòn Lư Hương); đảo khác tựa như nhà sư đứng giữa mặt Vịnh bao la chắp tay niệm Phật
(hòn Ông Sư); đảo lại có hình tròn cao khoảng 40m trông như chiếc đũa
phơi mình trước thiên nhiên (hòn Đũa), mà nhìn từ hướng khác lại giống
như vị quan triều đình áo xanh, mũ cánh chuồn, nên dân chài còn gọi là
hòn Ông v.v.
Bên cạnh các đảo được đặt tên căn cứ vào hình dáng, là các đảo đặt tên theo sự tích dân gian (núi Bài Thơ, hang Trinh Nữ, đảo Tuần Châu), hoặc căn cứ vào các đặc sản có trên đảo hay vùng biển quanh đảo (hòn Ngọc Vừng, hòn Kiến Vàng, đảo Khỉ v.v.). Dưới đây là một vài hòn đảo nổi tiếng:
Hòn Con Cóc: Hòn Con Cóc nằm cách cảng tàu du lịch Bãi
Cháy khoảng 12km về phía Đông Nam, trên vùng vịnh Hạ Long. Đây là hòn
núi đá rất đẹp có góc nghiêng và hình dáng như một con cóc ngồi xổm giữa
biển nước, cao khoảng 9m[21].
Hòn Trống Mái:
Là một trong những hòn đảo nổi tiếng trên vịnh Hạ Long, hòn Trống Mái
nằm gần hòn Đỉnh Hương ở phía Tây Nam của Vịnh, cách cảng tàu du lịch
Bãi Cháy khoảng 5km. Đây là cụm gồm 2 đảo có hình thù giống như một đôi
gà, một trống một mái, có chiều cao khoảng hơn 10m với chân thót lại ở
tư thế rất chênh vênh. Là biểu tượng trên logo của vịnh Hạ Long, hòn
Trống Mái cũng là biểu tượng trong sách hướng dẫn du lịch Việt Nam[22] nói chung.
Đảo Ngọc Vừng: Đảo Ngọc Vừng nằm cách cảng tàu du lịch khoảng 34km, thuộc huyện Vân Đồn,
tỉnh Quảng Ninh, có đặc điểm là một trong số ít đảo đất trên vùng vịnh
Hạ Long. Xung quanh đảo có nhiều bãi biển đẹp, có núi Vạn Xuân cao 182m
và có di chỉ khảo cổ thuộc văn hoá Hạ Long rộng 45.000m².
Đảo Ngọc Vừng rộng 12km², có người ở, có bến cảng cổ Cống Yên thuộc hệ thống thương cảng cổ Vân Ðồn từ thế kỷ 11, và có di tích thành cổ nhà Mạc, thành nhà Nguyễn. Phía đông của đảo có bãi cát dài tới hàng kilômét với cát trắng trải ra tới tận bến tàu.
Khu vực này tương truyền trước kia có nhiều ngọc trai,
đêm đêm phát sáng cả một vùng trời biển, nên có một số đảo mang tên đảo
Ngọc như đảo Ngọc Vừng (ngọc phát sáng), hay Minh Châu (ngọc châu, ngọc
sáng)[23].
Trước kia cư dân trên đảo sống bằng nghề đánh bắt hải sản và khai thác
ngọc trai. Ngày nay cư dân ở đây vẫn còn mò trai lấy ngọc, đồng thời
nghề nuôi trai lấy ngọc cũng đang phát triển mạnh.
Đảo Ti Tốp: Đảo Ti Tốp,
thời Pháp thuộc mang tên hòn Cát Nàng, nằm trên khu vực vịnh Hạ Long
cách Bãi Cháy chừng 14km về phía Đông. Đảo được đặt tên Ti Tốp từ khi Hồ Chí Minh đến thăm vịnh Hạ Long cùng với nhà du hành vũ trụ người Nga Gherman Titov, vào năm 1962[24].
Đảo Ti Tốp có bờ dốc đứng và bãi cát trắng phẳng hình vầng trăng nằm dưới chân. Các tour du lịch thường ghé tàu vào đảo để du khách lên bờ leo núi ngắm toàn cảnh vùng Vịnh, tắm biển, chèo thuyền kay-ắc, kéo phao và kéo dù.[cần dẫn nguồn]
Đảo Tuần Châu: Nằm cách cảng tàu du lịch Bãi Cháy khoảng 4km về phía Tây Nam trên vùng vịnh Hạ Long, Đảo Tuần Châu
là một đảo đất rộng khoảng 3km², gần bờ, có làng mạc và dân cư thưa
thớt. Trước kia trên đảo các nhà khoa học đã tìm được nhiều di chỉ khảo
cổ thuộc nền văn hóa Hạ Long. Từ năm 2001, một con đường lớn đã được xây dựng nối đảo với đất liền. Một tổ hợp dịch vụ vui chơi, giải trí, quần thể khách sạn, nhà hàng và bãi tắm sang trọng được xây dựng, đưa vào phục vụ góp phần làm thay đổi bộ mặt của Hạ Long từ năm du lịch 2003 tới nay [24].
Hang động
Không chỉ những biến đổi của những đảo đá màu xanh đen trên mặt nước biếc vùng Vịnh hấp dẫn du khách, trên những chiếc thuyền dơi
màu nâu đỏ xuất phát từ bến tàu Hạ Long bắt đầu hành trình ngoạn cảnh,
những khám phá lại tiếp tục khi du khách lên đảo, thăm thú những hang
động ẩn chứa nhiều chứng tích lịch sử. Những hang động tại Hạ Long, theo
các nhà thám hiểm địa chất người Pháp, khi nghiên cứu về vịnh Hạ Long đầu thế kỷ 20, khẳng định rằng hầu hết trong số chúng đều được kiến tạo trong thế Pleistocen kéo dài từ 2 triệu đến 11 ngàn năm trước, nằm trong 3 nhóm hang ngầm cổ, hang nền carxtơ và các hàm ếch biển.
Hang Sửng Sốt:
Hang Sửng Sốt, hay động Sửng Sốt nằm trên đảo Bồ Hòn ở trung tâm vịnh Hạ Long, được người Pháp đặt tên "Grotte des surprises" (động của những kỳ quan). Ðây là một hang động rộng và đẹp vào bậc nhất của vịnh Hạ Long[25].
Nằm ở vùng trung tâm du lịch của Vịnh với hệ thống trong tuyến du lịch
bao gồm bãi tắm Ti Tốp - hang Bồ Nâu - động Mê Cung-hang Luồn - hang
Sửng Sốt.
Vị trí và diện tích: Hang Sửng Sốt là một hang dạng ống, nằm ở độ cao
25m so với mực nước biển hiện tại. Diện tích khoảng 10.000m2, chiều dài
hơn 200m, chỗ rộng nhất 80m, khoảng cách lớn nhất từ nền tới trần hang
xấp xỉ 20m. Hang được chia thành 2 ngăn chính.
Quá trình phát hiện và quản lý: - Do có cửa hang mở rộng, hang Sửng
Sốt được phát hiện khá sớm trên Vịnh Hạ Long (cuối thế kỷ thứ XIX). Tên
của hang mãi đến năm 1946 mới được xuất hiện trên các phương tiện thông
tin đại chúng do một số đoàn thám hiểm đã đến đây. - Năm 1999, Ban Quản
lý Vịnh Hạ Long đã đầu tư tôn tạo Hang Sửng Sốt. Hệ thống đường đi, ánh
sáng để du khách có thể quan sát và cảm nhận được vẻ đẹp của những khối
nhũ, măng đá trong lòng hang.Ánh sáng được thiết kế phù hợp với kiến
trúc hang đồng thời hài hoà với ánh sáng tự nhiên từ phía cửa hang. -
Hiện nay Hang Sửng Sốt thuộc sự quản lý của Trung tâm bảo tồn Công viên
hang động (BQL Vịnh Hạ Long).
Ðường lên hang Sửng Sốt quanh co uốn lượn dưới những tán lá rừng, với
những bậc đá ghép cheo leo, khúc khuỷu. Ðộng được chia làm hai ngăn
chính, toàn bộ ngăn thứ nhất như một nhà hát
lớn rộng thênh thang với trần hang được phủ bằng nhũ đá, những tượng
đá, voi đá, hải cẩu, mâm xôi, hoa lá, mở ra một thế giới của cổ tích.
Ngăn 2 cách biệt với ngăn 1 qua một lối đi hẹp. Bước vào lòng ngăn này,
động mở ra một khung cảnh mới khác lạ hoàn toàn với lòng ngăn rộng có
thể chứa được hàng ngàn người. Trong lòng ngăn 2 của hang Sửng Sốt có
những hình tượng được gắn với truyền thuyết Thánh Gióng: cạnh lối ra vào là khối đá hình chú ngựa, thanh gươm dài và trong lòng hang có những ao hồ nhỏ như vết chân ngựa Gióng.
Động Thiên Cung:
Cách thành phố Hạ Long khoảng 8km và cách bến tàu du lịch 4km là đảo Vạn Cảnh, còn gọi là đảo Canh Độc có tọa độ 107°00'54" và 20°54'78". Trong sách Đại Nam nhất thống chí có ghi: hòn Canh Độc lưng chừng đảo có động rộng rãi chứa được vài ngàn người, gần đó có hòn Cặp Gà, Hòn Mèo, Hòn La....
Ngày nay, qua khảo cứu, đảo Vạn Cảnh có đỉnh cao 189m, hình dáng như
một chiếc ngai ôm hai hang động là hang Đầu Gỗ nằm chênh vênh trên cao
và động Thiên Cung
ở cách mép nước không xa. Hang Đầu Gỗ và động Thiên Cung cách nhau
chừng 100m, được thông nhau bằng những lối đi quanh co, uốn lượn dưới
tán lá rừng.
Động Thiên Cung nằm ở lưng chừng đảo Canh Độc, ở độ cao 25m so với
mực nước biển. Du khách vừa bước vào cửa động Thiên Cung, lòng động đột
ngột mở ra không gian có tiết diện hình tứ giác với chiều dài hơn 130
mét, với những măng đá như một đền đài mỹ lệ. Vách động cao và thẳng
đứng được bao bọc bởi những nhũ đá
và trên mỗi vách động ấy thiên nhiên đã khảm nhiều hình thù kỳ lạ, hấp
dẫn người xem. Đó là là 4 cột trụ to lớn giữa động mà từ chân cột tới
đỉnh đều được chạm nổi nhiều hình thù kỳ lạ như chim cá, cảnh sinh hoạt
của con người, hoa lá cành; là những thạch nhũ mang hình tượng Nam Tào, Bắc Đẩu,
tiên nữ múa hát; là trần hang với những điêu khắc người, chim, hoa,
muông thú đang dự tiệc, hoàn toàn do bàn tay nhào nặn của tạo hóa tác
thành qua hàng vạn năm. Cửa động nhỏ hẹp được giấu kín trong lòng núi
nhưng càng đi vào bên trong, lòng động càng mở lớn và rộng, dẫn dắt
người xem đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác.
Hang Đầu Gỗ:
Từ cửa Suốt nhìn vào hòn Canh độc, người ta thấy đầu của hòn núi này
nhô ra trông giống như đầu một cây gỗ nổi lập lờ trên mặt nước. Hai bên
"đầu gỗ" có hai hốc lõm vào, trông tựa như "mắt gỗ" mà thợ sơn tràng
thường khoét vào đầu gỗ dể kéo - lôi khi khai thác. Những cư dân vạn
chài của vùng sông nước dã căn cứ vào hình dáng đó mà đặt tên cho cái
hang mà họ thường lưu lại tại đảo này trong những ngày nghỉ ngơi, tránh
mùa dông bão! Tên đảo Đầu gỗ; hang Đầu gỗ phải chăng đã được hình thành
như vậy! Người Pháp khi lập bản đồ khu vực này, y cứ theo lời kể của cư
dân sông nước mà ghi tên thành hang "daugo", cũng như tên "hòn đảo của
những búi gai" thành "hongai" để rồi thành Hồng Gai.
Có lẽ vì quá yêu lịch sử chiến công của thời Trần mà người ta cố ghép
tên hang "Đầu gỗ", "Giấu gỗ" cho trận chiên Bạch Đằng năm 1288, găn với
tên tuổi của vị anh hùng Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư!
Trong sách Đại Nam nhất thống chí có ghi: hòn Canh Độc lưng chừng đảo có động rộng rãi chứa được vài ngàn người, gần đó có hòn Cặp Gà, Hòn Mèo, Hòn La.... Động nói ở đây chính là hang "Đầu gỗ"; Động Thiên cung chỉ mới được phát hiện vào những năm tám mươi của thế kỉ trước.
Đi hết động Thiên Cung cũng là lúc du khách bước chân sang hang Đầu Gỗ, còn gọi là hang Giấu Gỗ, một hang động với những nhũ đá tráng lệ. Tên gọi Hang Đầu Gỗ (tập trung gỗ) có từ sau khi tướng Trần Hưng Đạo chỉ huy ba quân giấu các cọc gỗ lim tại đây, trước khi đem đóng xuống lòng sông Bạch Đằng để bày thế trận cùng thủy quân đánh úp, đốt cháy đoàn thuyền tải lương thực của giặc Nguyên Mông
vào mùa xuân năm 1288. Hiện các nhà khảo cổ còn tìm thấy rất nhiều khúc
gỗ và mẩu gỗ vụn còn sót lại trong động. Nếu động Thiên Cung hoành
tráng khoẻ khoắn, hiện đại thì hang Ðầu Gỗ trầm mặc uy nghi nhưng cũng
rất đồ sộ. Cuốn Merveilles du Monde (kỳ quan thế giới) của Pháp
xuất bản năm 1938 chuyên về du lịch giới thiệu về các danh thắng nổi
tiếng thế giới đã mệnh danh hang Ðầu Gỗ là "Grotte des merveilles" (động của các kỳ quan)[25].
Cửa hang Đầu Gỗ ở lưng chừng vách núi và trong lòng hang được chia
thành 3 ngăn chính. Ngăn phía ngoài hình vòm cuốn tràn ánh sáng tự
nhiên, với trần hang như một bức tranh khổng lồ vẽ phong cảnh thiên
nhiên hoang sơ với những đàn voi, những chú hươu sao, sư tử trong những tư thế sinh động. Phía dưới là rừng măng đá, nhũ đá
nhiều mầu với nhiều hình thù tùy theo trí tưởng tượng của từng người.
Chính giữa lòng hang là một cột trụ đá khổng lồ hàng chục người ôm, từ
phía dưới chân cột lên trên là những hình mây bay, long phi phượng vũ,
hoa lá, dây leo. Qua ngăn thứ nhất, vào ngăn thứ 2 bằng một khe cửa hẹp
lòng hang mở ra với ánh sáng chiếu vào mờ ảo, những bức tranh đá trở nên
long lanh hơn và những chùm hoa đá lúc ẩn lúc hiện. Tận cùng hang là
một chiếc giếng nước ngọt và những hình tượng bằng đá như đang diễn tả một trận hỗn chiến kỳ lạ.
Năm 1917, hang Đầu Gỗ được vua Khải Ðịnh lên thăm và cho khắc một tấm văn bia với nội dung ca ngợi cảnh đẹp của non nước Hạ Long nói chung và hang Ðầu Gỗ nói riêng[25]. Hiện nay, tấm bia đá vẫn còn ở phía bên phải cửa động tuy chữ đã bị mài mòn.
Một số hang động khác:
Ngoài hai hang động trên, du khách còn tham quan hàng chục hang động đẹp và quyến rũ khác như hang Bồ Nâu có cửa uốn vòng cung với nhũ đá buông xuống mềm mại như cành liễu; hang Hanh cách thị xã Cẩm Phả 9km về phía tây, là một hang động đẹp và dài nhất so với các hang động hiện có trên vịnh Hạ Long[25], với chiều dài 1.300m chạy xuyên suốt dãy núi đá Quang Hanh ra tới biển; hang Trinh Nữ
với tảng đá hình cô gái đứng xõa mái tóc dài hướng ra biển, và đối diện
với nó là hang Trống (hay hang Con Trai) với bức tượng chàng trai hóa
đá quay mặt hướng về phía hang Trinh Nữ; rồi hang Tiên Long, Ba Hang,
hang Luồn, động Tiên Ông, động Tam Cung, động Lâu Đài, Ba Hầm v.v. Báo
cáo của ban quản lý vịnh Hạ Long cho biết hiện nay vẫn chưa thể thống kê
hết được tất cả hang động trên 1.969 đảo[20].
Địa chất địa mạo
Giá trị lịch sử địa chất của vịnh Hạ Long được đánh giá qua 2 yếu tố: lịch sử kiến tạo và địa chất địa mạo (carxtơ):
Lịch sử kiến tạo
Lịch sử địa chất địa mạo của vịnh Hạ Long trải qua ít nhất 500 triệu
năm với những hoàn cảnh cổ địa lý rất khác nhau, với nhiều lần tạo sơn-biển thoái và sụt chìm-biển tiến. Vịnh Hạ Long từng là khu vực biển sâu vào các kỷ Ordovic-Silua (khoảng 500-410 triệu nẳm trước); khu vực biển nông vào các kỷ Cacbon-Pecmi (khoảng 340-250 triệu năm trước); biển ven bờ vào cuối kỷ Paleogen đầu kỷ Neogen (khoảng 26-20 triệu năm trước) và trải qua một số lần biển lấn trong kỷ Nhân sinh (khoảng 2 triệu năm trước?). Vào kỉ Trias (240-195 triệu năm trước) khu vực vịnh Hạ Long là những đầm lầy ẩm ướt với những cánh rừng tuế, dương xỉ khổng lồ tích tụ nhiều thế hệ[2].
Địa chất địa mạo
Nguyên nhân ban đầu phải tính đến là sự hoạt động trồi lên của các
khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ ( XNNANLT) hơn đá vôi. Các khối XNNANLT
cùng với việc nâng các lớp đá vôi lên cao như ngày nay còn làm phát
sinh động đất, đứt gẫy và núi lửa. Tại giao điểm của các đứt gẫy hoặc
các đới đứt gẫy lớn, núi lửa phun lên sẽ làm biến chất đá vôi, biến đá
vôi thành vôi sống ( CaO) dễ hoà tan trong nước, đồng thời mang vào các
đứt gẫy, khe nứt của đá vôi dăm, cuội, dung nham núi lửa và nước ngầm.
Dung nham này trong môi trường nước sẽ bị biến thành bùn, sét - kaolin
mềm nhão dễ bị nước cuốn trôi hoặc lắng chìm vào các khe nứt, lỗ hổng do
mật độ nặng hơn đá vôi từ 0,3 - 0,4 g/cm3. Nước đã đóng vai trò dọn dẹp
lòng hang, các thung lũng giữa núi đá vôi ( cuốn trôi vôi sống, bùn,
sét - kaolin) và tạo thành các thạch nhũ cho chúng ta thấy như ngày nay.
Vịnh Hạ Long có quá trình tiến hóa carxtơ đầy đủ trải qua trên 20 triệu năm nhờ sự kết hợp đồng thời giữa các yếu tố như tầng đá vôi dày, khí hậu nóng ẩm và quá trình nâng kiến tạo chậm chạp trên tổng thể[2], với nhiều dạng địa hình carxtơ kiểu Phong Tùng (fengcong) gồm một cụm đá vôi thường có hình chóp nằm kề nhau có đỉnh cao trên dưới 100m, cao nhất khoảng 200m; hoặc kiểu Phong Linh
(fenglin) đặc trưng bởi các đỉnh tách rời nhau tạo thành các tháp có
vách dốc đứng, phần lớn các tháp có độ cao từ 50-100m. Tỉ lệ giữa chiều
cao và rộng khoảng 6m.
Cánh đồng carxtơ của Hạ Long là lòng chảo
rộng phát triển trong các vùng carxtơ có bề mặt tương đối bằng phẳng,
thường xuyên ngập nước, được tạo thành theo những phương thức: hoặc nhờ
kiến tạo liên quan các hố sụt địa hào; hoặc nhờ sụt trần của các thung lũng sông ngầm,
hang động ngầm; hoặc cũng có thể nhờ tồn tại các tầng đá không hòa tan
bị xói mòn mạnh mẽ nằm giữa vùng địa hình carxtơ cao hơn vây quanh mà
thành[2].
Vịnh Hạ Long còn bao gồm địa hình carxtơ ngầm là hệ thống các hang động đa dạng trên Vịnh, được chia làm 3 nhóm chính[2]: nhóm 1 là di tích các hang ngầm cổ, tiêu biểu là hang Sửng Sốt, động Tam Cung, động Lâu Đài, động Thiên Cung, hang Đầu Gỗ, Thiên Long, v.v. Nhóm 2 là các hang nền carxtơ tiêu biểu là Trinh Nữ, Bồ Nâu, Tiên Ông, Hang Trống. Nhóm 3 là hệ thống các hàm ếch biển mà tiêu biểu như 3 hang thông nhau ở cụm hồ Ba Hầm, hang Luồn, Ba Hang.
Carxtơ vịnh Hạ Long có ý nghĩa toàn cầu và có tính chất nền tảng cho
khoa học địa mạo. Môi trường địa chất vịnh Hạ Long còn là nền tảng phát
sinh các giá trị khác như đa dạng sinh học, văn hóa khảo cổ và các giá
trị nhân văn khác[2].
Đa dạng sinh học
Vịnh Hạ Long là nơi tập trung đa dạng sinh học với 2 hệ sinh thái
điển hình là "hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới" và
"hệ sinh thái biển và ven bờ". Trong mỗi hệ lớn nói trên lại có nhiều
dạng sinh thái[3].
Hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới
Hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới ở vịnh Hạ Long rất
đặc trưng, phong phú với tổng số loài thực vật sống trên các đảo khoảng
trên 1.000 loài. Một số quần xã các loài thực vật
khác nhau bao gồm các loài ngập mặn, các loài thực vật ở bờ cát ven
đảo, các loài mọc trên sườn núi và vách đá, trên đỉnh núi hoặc mọc ở của
hang hay khe đá. Các nhà nghiên cứu của Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên
thế giới đã phát hiện 7 loài thực vật đặc hữu
của vịnh Hạ Long. Những loài này chỉ thích nghi sống ở các đảo đá vôi
vịnh Hạ Long mà không nơi nào trên thế giới có được, đó là: thiên tuế Hạ Long, khổ cử đại tím (Chirieta halongensis), cọ Hạ Long (Livisona halongensis)[26], khổ cử đại nhung (Chirieta hiepii), móng tai Hạ Long, ngũ gia bì Hạ Long, hài vệ nữ hoa vàng [3][27][28]. Một số tài liệu khác[4]
mở rộng danh sách thực vật đặc hữu của Hạ Long lên 14 loại, bao gồm cả
những loại đã được người Pháp khám phá và đặt tên gắn với địa danh từ
trước như sung Hạ Long, nhài Hạ Long, sóng bè Hạ Long, giềng Hạ Long, phất dụ núi, phong lan Hạ Long
v.v. Danh sách những loài thực vật đặc hữu khác tại vịnh Hạ Long rất có
thể còn được bổ sung nhiều hơn, do chưa có một công trình nghiên cứu
nào thực sự đầy đủ, toàn diện về thực vật trên tất cả các đảo trong khu
vực Vịnh và vùng lân cận. Chẳng hạn loài trúc
mọc ngược mà mấy năm gần đây các nhà khoa học mới phát hiện ra trên một
số đảo đá của vịnh Hạ Long, một giống trúc có cành chĩa xuống đất, khác
các giống trúc thông thường chĩa cành lên trời[3].
Theo thống kê, hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới ở vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long có 477 loài mộc lan, 12 loài dương xỉ và 20 loài thực vật ngập mặn; đối với động vật người ta cũng thống kê được 4 loài lưỡng cư, 10 loài bò sát, 40 loài chim và 14 loài thú. Ở vùng này còn có loại khỉ thân nhỏ, hiện được nuôi theo phương pháp đặc biệt tại đảo Khỉ.
Hệ sinh thái biển và ven bờ
Hệ sinh thái biển và ven bờ của vịnh Hạ Long bao gồm trong đó "hệ sinh thái đất ướt" và "hệ sinh thái biển"[3] với những điểm đặc thù:
Hệ sinh thái đất ngập nước:
- Sinh thái vùng triều và vùng ngập mặn trên Vịnh: bao gồm 20 loài thực vật ngập mặn; là nơi sống cho 169 loài giun nhiều tơ, 91 loài rong biển, 200 loài chim, 10 loài bò sát và 6 loài khác.
- Dạng sinh thái đáy cứng, rạn san hô: tập trung ở Hang Trai, Cống Đỏ, Vạn Giò, có 232 loài san hô đã được tìm thấy. Rặng sinh thái đáy cứng, san hô là nơi sinh cư của 81 loài chân bụng, 130 loài hai mảnh vỏ, 55 loài giun nhiều tơ, 57 loài cua.
- Dạng sinh thái hang động và tùng, áng: dạng sinh thái này tại vịnh Hạ Long rất tiêu biểu và hiếm nơi có được. Đặc biệt khu vực Tùng Ngón là nơi cư trú của 65 loài san hô, 40 loài động vật đáy, 18 loài rong biển. Tại đây cũng có 4 loài sinh vật quý hiếm được ghi trong sách đỏ Việt Nam.
- Dạng sinh thái đáy mềm: đây là dạng sinh thái của quần xã cỏ biển với 5 loài, là nơi sống của 140 loài rong biển, 3 loài giun nhiều tơ, 29 loài nhuyễn thể, 9 loài giáp xác.
- Dạng sinh thái bãi triều không có rừng ngập mặn: sinh vật sống trên vùng triều đặc trưng là động vật nhuyễn thể hai mảnh vỏ và giun biển có giá trị dinh dưỡng cao như sá sùng, hải sâm, sò, ngao v.v[3].
Hệ sinh thái biển:
- Thực vật phù du: ở vịnh Hạ Long có 185 loài.
- Động vật phù du: vùng Hạ Long-Cát Bà có 140 loài động vật phù du sinh sống.
- Động vật đáy: thống kê sơ bộ, vùng Hạ Long có đến 500 loài động vật đáy, trong đó có 300 loài động vật nhuyễn thể, 200 loài giun nhiều tơ, 13 loài da gai.
- Động vật tự du: đã xác định được 326 loài động vật tự du, phân bố trong vịnh Hạ Long[3].
Đến nay sơ bộ đánh giá hệ thực vật
trong vùng vịnh Hạ Long có khoảng 347 loài, thực vật có mạch thuộc 232
chi và 95 họ. Trong tổng số 347 loài thực vật đã biết, có 16 loài đang
nằm trong danh sách đỏ của Việt Nam đã nguy cấp và sắp nguy cấp. Trong
các loài thực vật quý hiếm, có 95 loài thuộc cây làm thuốc, 37 loài cây làm cảnh, 13 loài cây ăn quả và 10 nhóm có khả năng sử dụng khác nhau[28].
Các đảo tại vịnh Hạ Long có các loài động vật thân mềm đa dạng, đặc biệt là các loài cư trú trong hốc đá, và có tới 60 loài động vật đặc hữu[5]. Hải sản Hạ Long được khai thác và nuôi trồng bao gồm bào ngư, hải sâm, sá sùng, tôm, cá, mực (mực ống, mực nang, mực thước), bạch tuộc, sò huyết, trai và điệp nuôi lấy ngọc [14].
Tài liệu của Phân viện Hải dương học Hải Phòng cho thấy trong 1.151
loài động vật tại Hạ Long thì đã có tới gần 500 loài cá, 57 loài cua[20].
Di chỉ khảo cổ và chứng tích lịch sử
Di chỉ khảo cổ
Năm 1937, ông Vũ Xuân Tảo, một công nhân lò nấu thủy tinh, trong lúc đào cát để làm nguyên liệu chế tạo thủy tinh đã tình cờ phát hiện được một chiếc rìu
đá trên đảo Ngọc Vừng. Phát hiện này đã gây xôn xao các nhà khảo cổ học
Pháp thời ấy, bước đầu xác định Hạ Long không chỉ là kỳ quan thiên
nhiên mà còn là cái nôi của người tiền sử. Những nghiên cứu từ phía các nhà khảo cổ học Andecxen người Thụy Điển và chị em nhà Colani người Pháp
sau đó đã cho thấy những công cụ đá, đồ đựng bằng gốm, đồ trang sức
bằng đá và xương được phát hiện, thu thập ở Hạ Long đều thuộc thời đại
hậu kỳ đá mới[7]. Những di chỉ khảo cổ tại vịnh Hạ Long ban đầu được các nhà khoa học Pháp xếp vào khái niệm văn hóa Danhdola[29], trong đó Danhdola là tên đảo Ngọc Vừng do người Pháp đặt.
Khi miền Bắc Việt Nam được giải phóng, các nhà khoa học Việt Nam và
các chuyên gia khảo cổ học Liên Xô đã tiến hành nhiều cuộc thám sát điều
tra trên diện rộng, qui mô lớn trong khu vực vịnh Hạ Long và vùng lân
cận. Những cuộc khảo sát năm 1960 đã phát hiện tại di chỉ Tấn Mài trên vùng Vịnh những mảnh ghè của người vượn và tiếp đó là khai quật được những mũi tên đồng từ thời Hùng Vương. Những kết quả nghiên cứu đó đã cho phép khẳng định về một nền văn hóa Hạ Long cách nay khoảng từ 3.500-5.000 năm[7].
Từ 1960 đến nay, sự thám sát và nghiên cứu rộng mở về khảo cổ học, văn hóa học tại trên 40 địa điểm[30], bao gồm trong đó Đồng Mang, Xích Thổ, Cột 8, Cái Dăm (thành phố Hạ Long) Soi Nhụ,
Thoi Giếng (Móng Cái), Hà Giắt (Vân Đồn), hòn Hai Cô Tiên v.v. đã đưa
đến kết luận quan trọng chứng minh cho sự tồn tại của người tiền sử trên
vùng vịnh Hạ Long lùi xa hơn nữa. Không chỉ có một văn hóa Hạ Long từ khoảng 3-5 thiên niên kỷ trước, còn có nền văn hóa Soi Nhụ cách ngày nay trong khoảng 18.000-7.000 năm trước Công Nguyên, phân bố rộng trong khu vực vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long
với các di chỉ tiêu biểu tại Mê Cung, Tiên Ông, Thiên Long. Các di vật
còn lại chủ yếu là sản phẩm đã được sử dụng làm thức ăn như ốc núi
(cyclophorus) và ốc suối (melania), một số hóa thạch của nhuyễn thể nước
ngọt và một số công cụ lao động thô sơ tích tụ cấu tạo thành tầng văn
hóa[6].
Các nhà khoa học nhận thấy, phương thức sống chủ yếu của cư dân Soi Nhụ
là bắt sò ốc, hái lượm, đào củ, đào rễ cây, biết bắt cá nhưng chưa có
nghề đánh cá. So sánh với các cư dân văn hóa Hòa Bình, văn hóa Bắc Sơn đương thời thì cư dân Soi Nhụ sống gần biển hơn nên chịu sự chi phối từ biển nhiều hơn, trực tiếp hơn.
Bên cạnh nền văn hóa Soi Nhụ không thể không nói đến Văn hóa Cái Bèo,
cách ngày nay 7000-5000 năm trước Công Nguyên, được coi như giai đoạn
gạch nối giữa văn hóa Soi Nhụ trước đó và văn hóa Hạ Long về sau. Di chỉ
khảo cổ Cái Bèo tập trung chủ yếu thuộc đảo Cát Bà
(Hải Phòng) và Giáp Khẩu, Hà Gián thuộc vịnh Hạ Long. Văn hóa Cái Bèo
là một trong những bằng chứng chắc chắn về sự đương đầu với biển khơi từ
rất sớm của người Việt cổ, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố, sắc thái
khác biệt vào một dòng văn hóa đá cuội truyền thống rất lâu đời trong khu vực Việt Nam và Đông Nam Á. Phương thức cư trú và sinh sống của người cổ đại Cái Bèo ngoài săn bắt hái lượm đã có thêm nghề khai thác sản vật từ biển[6].
Tiếp nối không gián đoạn trong suốt tiến trình sơ sử, ba nền văn hóa
mang tên Soi Nhụ-Cái Bèo-Hạ Long trên khu vực vịnh Hạ Long chứa đựng
những giá trị nhất định, cho thấy vịnh Hạ Long và khu vực lân cận một
thời đã từng là một cái nôi văn hóa của nhân loại[30].
Những đặc điểm của nền văn hóa này chưa được giải mã toàn diện, và
những kết quả thám sát khảo cổ học trong những năm gần đây vẫn tiếp tục
hé lộ những bất ngờ mới mà một trong số đó là sự phát hiện di chỉ Đông Trong
vào năm 2006. Trong một hang động tại Đông Trong, các nhà khảo cổ học
phát hiện được di cốt người tiền sử, rìu đá, mảnh nồi gốm, trầm tích
nhuyễn thể được sử dụng làm thức ăn và hàng trăm hạt chuỗi làm từ vỏ ốc,
là một trong ba khu vực trên vùng vịnh Hạ Long tìm thấy di cốt người tiền sử sau Soi Nhụ và hòn Hai Cô Tiên[30][31].
Chứng tích lịch sử, văn hóa và phong tục
Vịnh Hạ Long là nơi gắn liền với những trang sử của quân dân Việt Nam
trong suốt thời kỳ dựng nước và giữ nước với những địa danh như Vân Đồn, nơi có hải cảng cổ tại miền Bắc Việt Nam vào thế kỷ 12. Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho biết sự hình thành thương cảng Vân Đồn: "Kỷ
Tỵ, (Đại Định) năm thứ 10 (1149). Mùa xuân, tháng hai, thuyền buôn ba
nước Trảo Oa, Lộ Lạc, Xiêm La vào cảng Hải Đông (vịnh Hạ Long) xin cư
trú buôn bán, bèn cho lập trang ở hải đảo, gọi là Vân Đồn, để mua bán
hàng hóa quí, dâng tiến sản vật địa phương"[7].
Thương cảng Vân Đồn với đặc điểm là có nhiều đảo đất, đảo đá ngang dọc,
chia cắt biển thành nhiều vũng, luồng lạch sâu và kín gió, giúp cho
thuyền bè neo đậu an toàn, không bị gió bão uy hiếp, đã khiến khu vực
này trở nên sầm uất trong thông thương với khu vực và nhiều nơi trên thế
giới.
Bên cạnh thương cảng Vân Đồn, tại vùng vịnh Hạ Long còn có Núi Bài Thơ lịch sử, nơi lưu lại bài thơ chữ Hán của Lê Thánh Tông hoàng đế khắc trên đá từ năm 1468, nhân chuyến tuần du vùng biển phía Đông; và bút tích của chúa Trịnh Cương
năm 1729. Bãi Cháy phía bờ Tây của Vịnh, tương truyền gắn với sự tích
những chiến thuyền chở lương thực của quân Nguyên-Mông bị quân dân nhà
Trần do Trần Khánh Dư chỉ huy đốt cháy, dạt vào làm cháy cả cánh rừng trong khu vực[32]. Trên Vịnh còn có hang Đầu Gỗ, nơi còn vết tích hiện vật là những cây cọc gỗ được Trần Hưng Đạo cho đem giấu trước khi đóng xuống lòng sông Bạch Đằng, và cách Vịnh không xa là cửa sông Bạch Đằng, chứng tích của hai trận thủy chiến trong lịch sử chống ngoại xâm phương Bắc.
Hàng trăm đảo, hang động, nhũ đá trong vịnh Hạ Long được đặt tên theo
các huyền thoại, truyền thuyết, hoặc theo trí tưởng tượng dân gian
phong phú của cộng đồng cư dân nơi đây.
Về phong tục và văn hóa, ngư dân làng chài Cửa Vạn trên vùng vịnh Hạ Long hiện nay còn lưu giữ những câu hát giao duyên cổ xưa, đó là lối hát đúm, hò biển và hát đám cưới.
Trong đó, theo cụ Nguyễn Văn Cải, ngư dân cao tuổi của làng chài Cửa
Vạn, hát đám cưới của Hạ Long không kém gì lối hát của người quan họ Kinh Bắc, và đám cưới của cư dân vạn chài cũng khá đặc biệt vì theo phong tục chỉ được tổ chức trong những ngày rằm[7]. Đây là lúc trên Vịnh có trăng sáng, cá ăn tản, người dân chài không đi đánh cá.
Các tiềm năng của vịnh Hạ Long
Tiềm năng du lịch, nghiên cứu
Với các giá trị ngoại hạng về cảnh quan và địa chất, địa mạo, lại là
trung tâm của khu vực có nhiều yếu tố đồng dạng bao gồm vịnh Bái Tử Long
phía Đông Bắc, quần đảo Cát Bà với vịnh Cát Bà và vịnh Lan Hạ phía Tây
Nam, vịnh Hạ Long hội tụ những điều kiện thuận lợi để phát triển ngành
kinh tế du lịch với loại hình đa dạng. Đến vịnh Hạ Long, du khách có thể
tham gia các hoạt động nghiên cứu khoa học, tham quan ngắm cảnh, tắm
biển, bơi thuyền, thả dù, lặn khám phá rặng san hô, câu cá giải trí.
Hiện nay, khách đến vịnh Hạ Long chủ yếu tham quan ngắm cảnh, tắm biển
và bơi thuyền. Các loại hình du lịch du thuyền tại vịnh Hạ Long bao gồm
tham quan Vịnh ban ngày, đi tour buổi chiều ngắm hoàng hôn trên Vịnh, du
thuyền đêm để ngắm cảnh Vịnh về đêm kết hợp với câu cá mực, thậm chí có thể tự chèo thuyền để khám phá Vịnh[33].
Trong những năm tới, ngành du lịch sẽ mở thêm nhiều tuyến điểm tham
quan và tăng thêm nhiều loại hình du lịch khác. Dự kiến đến năm 2010, Quảng Ninh sẽ là một trong những điểm du lịch lớn nhất cả nước[8].
Quá trình đô thị hóa thành phố Hạ Long đang diễn ra mạnh mẽ về mọi mặt là một tiền đề vững chắc để phát triển du lịch. Hiện thành phố Hạ Long có khoảng 300 khách sạn từ 1 sao đến 5 sao
với 4500 phòng nghỉ và nhiều khách sạn mini cơ bản đáp ứng được nhu cầu
của khách du lịch. Sự tăng trưởng về số lượng khách ở Hạ Long được đánh
giá là nhanh nhất ở Việt Nam trong những năm gần đây[8].
Năm 1996, vịnh Hạ Long đón 236 lượt khách, thì năm 2003 vịnh Hạ Long
đón tới 1.306.919 lượt khách. Năm 2005, lượng khách đến vùng Vịnh ước
đạt 1,5 đến 1,8 triệu, và đến năm 2010 dự đoán vịnh Hạ Long sẽ là điểm
đón tiếp 5-6 triệu lượt khách[8]. Tuy nhiên, đã không đạt được.
Là một trong 2 vịnh biển đẹp nhất Việt Nam bên cạnh vịnh Nha Trang, vịnh Hạ Long là nơi thường xuyên đón tiếp các tàu du lịch quốc tế chọn làm điểm dừng tham quan[34].
Tiềm năng cảng biển và giao thông thủy
Bên đặc điểm là vịnh kín ít chịu tác động của sóng gió, vịnh Hạ Long
cũng có hệ thống luồng lạch tự nhiên dày đặc và cửa sông ít bị bồi lắng.
Điều kiện thuận lợi này cho phép xây dựng hệ thống giao thông cảng biển
lớn bên cạnh cảng nước sâu Cái Lân (Hạ Long) và Cửa Ông
(Cẩm Phả). Ngoài ra, Quảng Ninh còn có một hệ thống cảng phụ trợ như:
Mũi Chùa, Vạn Gia, Nam Cầu Trắng. Mục tiêu đến năm 2010 sẽ xây dựng hoàn
chỉnh cảng Cái Lân với 7 cầu cảng, công suất hơn 14 triệu tấn cho phép
tiếp nhận tàu trọng tải trên 5 vạn tấn[8].
Tiềm năng thủy hải sản
Vùng biển Quảng Ninh nói chung và vùng biển vịnh Hạ Long nói riêng
chứa đựng nhiều hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học, trữ lượng hải
sản lớn. Vùng Vịnh thích hợp cho việc nuôi trồng và đánh bắt hải sản do
có các điều kiện thuận lợi: khí hậu tốt, diện tích bãi triều lớn, nước
trong, ngư trường ven bờ và ngoài khơi có trữ lượng hải sản cao và đa dạng với cá song, cá giò, sò, tôm, bào ngư, trai ngọc các loại[8].
Vấn đề tổ chức
Tuy thế, gần đây Vịnh Hạ Long bị phản ánh trên các phương tiện truyền
thông vì nạn "chặt chém", chất lượng dịch vụ kém, buông lỏng quản lý,
gây ấn tượng xấu với du khách [35][36] và sự đô thị hóa làm hại thắng cảnh thiên nhiên và tình trạng ô nhiễm môi trường, ô nhiễm dầu đáng quan ngại ở Vịnh Hạ Long [37].
Di sản Việt Nam và thế giới
Di sản quốc gia Việt Nam
Năm 1962, vịnh Hạ Long được Bộ Văn hóa-Thông tin Việt Nam xếp hạng di
tích danh thắng cấp quốc gia với diện tích 1553km² bao gồm 1969 hòn đảo[10].
Các đảo trong vùng vịnh Hạ Long được quy hoạch là khu bảo tồn các di
tích văn hoá-lịch sử và cảnh quan quốc gia, theo Quyết định Số 313/VH-VP
của Bộ Văn hoá-Thông tin Việt Nam ngày 28 tháng 4 năm 1962 (ADB 1999).
Các đảo này cũng có trong danh sách các khu rừng đặc dụng theo Quyết
định Số 194/CT, ngày 9 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính Phủ).
Năm 1995, vịnh Hạ Long, cùng với đảo Cát Bà, được Phân viện Hải dương học Hải Phòng đề nghị đưa vào danh sách hệ thống các khu bảo tồn biển.
Năm 1999, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB 1999) đề xuất thành lập một khu bảo vệ có tên là Khu cảnh quan thiên nhiên vịnh Hạ Long rộng 155.300 ha[5], tuy hiện nay vẫn chưa thực hiện được.
Di sản thế giới lần 1: giá trị thẩm mỹ
Ngày 21 tháng 12 năm 1991 Chính phủ Việt Nam cho phép xây dựng hồ sơ
về cảnh quan vịnh Hạ Long để trình Hội đồng Di sản Thế giới xét duyệt di
sản thiên nhiên thế giới. Năm 1993, hồ sơ khoa học về vịnh Hạ Long được
hoàn tất và chuyển đến UNESCO
để xem xét. Trong quá trình hoàn chỉnh hồ sơ, UNESCO lần lượt cử các
đoàn chuyên gia đến Quảng Ninh khảo sát, hướng dẫn, nghiên cứu, thẩm
định hồ sơ tại chỗ. Hồ sơ vịnh Hạ Long được chấp nhận đưa vào xem xét
tại hội nghị lần thứ 18 của Hội đồng Di sản Thế giới[10].
Ngày 17 tháng 12 năm 1994, trong kỳ họp thứ 18 tại Phuket, Thái Lan,
Ủy ban Di sản Thế giới đã công nhận vịnh Hạ Long vào danh mục di sản
thiên nhiên thế giới với giá trị ngoại hạng toàn cầu về mặt thẩm mĩ
(tiêu chí vii)[38], theo tiêu chuẩn của Công ước Quốc tế về bảo vệ Di sản tự nhiên và văn hóa của thế giới[10][11].
Di sản thế giới lần 2: giá trị địa chất địa mạo
Tháng 9 năm 1998, theo đề nghị của Ban quản lý vịnh Hạ Long và IUCN, Giáo sư Tony Waltham, chuyên gia địa chất học trường Đại học Trent Nottingham
đã tiến hành nghiên cứu địa chất vùng đá vôi carxtơ vịnh Hạ Long. Giáo
sư đã gửi bản báo cáo về giá trị địa chất vịnh Hạ Long tới UNESCO tại Paris, Văn phòng IUCN tại Thụy Sĩ và Hà Nội, đồng gửi Ban quản lý vịnh Hạ Long[10].
Ngày 25 tháng 2 năm 1999, sau khi nhận được báo cáo của giáo sư Tony
Waltham, UNESCO đã gửi thư tới Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ninh, Ủy ban
quốc gia UNESCO Việt Nam và Ban quản lý vịnh Hạ Long yêu cầu xúc tiến
việc chuẩn bị hồ sơ trình UNESCO công nhận về giá trị địa chất, địa mạo
vùng đá vôi vịnh Hạ Long.
Tới tháng 7 năm 1999, hồ sơ trình Hội đồng Di sản Thế giới để công
nhận vịnh Hạ Long về giá trị địa chất hoàn tất và được gửi đến Trung tâm
Di sản thế giới tại Paris. Tháng 12 năm 1999 tại hội nghị lần thứ 23 Hội đồng Di sản Thế giới họp tại thành phố Marrakech của Maroc,
Hội đồng Di sản Thế giới đã đưa việc thẩm định hồ sơ để công nhận giá
trị địa chất vịnh Hạ Long vào năm 2000. Tháng 3 năm 2000 Giáo sư Erery Hamilton Smith, chuyên gia của tổ chức IUCN
được cử đến Hạ Long để thẩm định. Tháng 7 năm 2000, kỳ họp giữa năm của
Trung tâm Di sản thế giới tại Paris đã chính thức đề nghị Ủy ban Di sản
Thế giới công nhận vịnh Hạ Long là Di sản thế giới bởi giá trị toàn cầu
về địa chất địa mạo, theo tiêu chuẩn viii của UNESCO "là ví dụ nổi bật
đại diện cho các giai đoạn của lịch sử trái đất, bao gồm bằng chứng sự
sống, các tiến triển địa chất đáng kể đang diễn ra trong quá trình diễn
biến của các kiến tạo địa chất hay các đặc điểm địa chất và địa văn"[10][11].
Ngày 2 tháng 12 năm 2000, căn cứ Công ước Quốc tế về bảo vệ Di sản
văn hóa và thiên nhiên thế giới và kết quả xét duyệt hồ sơ địa chất vịnh
Hạ Long, tại Hội nghị lần thứ 24 của Hội đồng Di sản Thế giới tại thành
phố Cairns, Queensland, Úc,
Hội đồng Di sản Thế giới đã công nhận vịnh Hạ Long là di sản thế giới
lần thứ 2 theo tiêu chuẩn (viii) về giá trị địa chất địa mạo[10].
Đề cử di sản thế giới lần thứ 3
Hiện nay, tỉnh Quảng Ninh đang xúc tiến đệ trình UNESCO công nhận Vịnh Hạ Long là Di sản thế giới lần thứ 3[39], dựa trên những giá trị về khảo cổ học và đa dạng sinh học trong vùng Vịnh.
Bình chọn trong Bảy Kì quan Thiên nhiên Mới của Thế giới
Trong 4 năm từ 2007-2011, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng kết hợp với Bộ Ngoại giao, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Thông tin và Truyền thông, báo Tuổi Trẻ các hội đoàn như Đoàn Thanh niên,[40] Hội Sinh Viên v.v... cùng tỉnh Quảng Ninh và nhiều địa phương khác, tổ chức vận động quy mô bầu chọn cho Hạ Long là một trong Bảy Kì quan Thiên nhiên Mới của Thế giới, là một cuộc bình chọn do Tổ chức tư nhân NewOpenWorld (NOWC). Cuộc bình chọn này không phải do Tổ chức văn hóa, giáo dục Liên Hợp Quốc
(UNESCO) tổ chức và kết quả bầu chọn cũng không được tổ chức này công
nhận, nên có những dư luận không đồng tình cũng như chỉ trích. Nhưng
theo ông Trần Nhất Hoàng, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Văn hóa, Thể thao
và Du lịch, thì cuộc thi là "một cơ hội quảng bá cho Việt Nam, Thứ
hai nữa là sau khi có danh hiệu, sẽ tiếp tục quảng bá, thu hút thêm
nhiều khách du lịch tới Việt Nam thêm nữa".[41]. Khi so với việc quảng bá trên kênh truyền thông quốc tế như CNN, BBC,
mỗi lần mất khoảng 160.000 USD-200.000 USD (4 tỷ đồng) mà chỉ quảng cáo
được trong 1 clip dài 30 giây, thì chi phí vận động là không đáng kể
trong khi hiệu quả lại cao hơn nhiều. So với chi phí quảng bá du lịch
hàng năm ở các nước cùng khu vực cũng là rất nhỏ, như Malaysia đầu tư 80 triệu USD, Thái Lan 70 triệu USD, và Singapore gần 60 triệu USD[42]
Lúc 7h ngày 11 tháng 11 năm 2011 nhằm 2h ngày 12 tháng 11 năm 2011
(giờ Việt Nam), vịnh Hạ Long được tổ chức New7Wonders tuyên bố là một
trong bảy kỳ quan thiên nhiên thế giới mới sau cuộc kiểm phiếu sơ bộ.
Vấn đề bảo tồn
Tác động của chủ quan và khách quan đối với vùng Vịnh
Hạ Long, Hải Phòng và Hà Nội
là các thành phố trung tâm quan trọng của sự phát triển kinh tế ở miền
Bắc Việt Nam. Sự phát triển kinh tế của các khu đô thị này, cùng với sự
vươn lên nhanh chóng của các khu vực phía Nam Trung Quốc kể cả Hồng Kông, đều dẫn đến sự gia tăng về sức ép của con người tới vịnh Hạ Long[5]. Khu vực ven biển tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng
hiện có mức tăng trưởng rất nhanh về sự phát triển cơ sở hạ tầng, đặc
biệt về mặt giao thông, tàu biển, khai thác than và các ngành du lịch,
dịch vụ[5]. Từ năm 1999, Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đã cảnh báo rằng việc xây dựng cảng mới ở vùng vịnh Hạ Long có thể dẫn đến sự gia tăng về giao thông đường biển trong khu vực, và phát triển cơ sở hạ tầng của du lịch
sẽ là các mối đe dọa đối với Vịnh. Ô nhiễm do chất thải công nghiệp, sự
khai thác và đánh bắt tận diệt thủy sản cũng mang lại những đe dọa
nghiêm trọng. Có những ý kiến cho thấy cần tiếp tục xem xét một cách
thận trọng về sự phát triển trong vùng Vịnh thông qua cơ cấu quản lý vì
các giá trị quan trọng về mặt môi trường cho toàn vùng[5].
Hiện nay, sự phát triển mở rộng đô thị và sự gia tăng dân số cơ học,
việc xây dựng bến cảng và nhà máy; các hoạt động du lịch và dịch vụ, rác
thải trong sinh hoạt và chế xuất, hoạt động đánh bắt và nuôi trồng thủy
sản đã không chỉ còn là nguy cơ, mà sự ô nhiễm môi trường và sự biến
đổi cảnh quan của vịnh Hạ Long đã ở mức báo động[43]. Do ô nhiễm, tình trạng những bãi san hô ở đáy biển sâu của vịnh Hạ Long đang trụi dần đi[44] mà gần đây các nhà môi trường Việt Nam mới phát hiện ra[45].
Mặt nước trong xanh của Vịnh đang ngày càng đục dần, bồi lắng khiến các
nhà khoa học lên tiếng cảnh báo nguy cơ vịnh Hạ Long có thể bị "đầm lầy
hóa"[46].
Thêm vào đó, do khu vực vịnh Hạ Long có hàng ngàn hòn đảo mà phần lớn
là núi đá vôi, nguồn nguyên liệu xây dựng tốt lại thuận tiện cho khai
thác nên rất dễ bị tư nhân lợi dụng, gây biến dạng cảnh quan[47].
Ở một khía cạnh khác, biến đổi khí hậu toàn cầu với mực nước biển
dâng cao sẽ tác động mạnh tới cảnh quan, hệ thống đảo, hang động và đa
dạng sinh học của Vịnh mà Việt Nam chưa đủ nhân lực, vật lực để sẵn sàng
ứng phó[48].
Về văn hóa cộng đồng,
một vấn đề mà nhiều du khách quốc tế đã phàn nàn là ý thức về bảo vệ
môi trường di sản của khách du lịch và của cộng đồng địa phương còn chưa
cao, chưa xây dựng được hình ảnh, thương hiệu du lịch
Hạ Long hiện đại, văn minh và lịch sự. Vẫn còn hiện tượng người ăn xin
đeo bám khách du lịch, ảnh hưởng tới môi trường du lịch của di sản[47].
Việc giáo dục, tuyên truyền để nâng cao nhận thức trong mỗi người dân;
sự hạn chế các khu lưu trú nghỉ dưỡng trên các đảo; nỗ lực kiểm soát
theo tiêu chuẩn du lịch sinh thái và quy định bảo tồn di sản đối với cả
mặt nước vùng đệm của di sản[47], đang là những vấn đề lớn đặt ra nhiều thách thức với chính quyền địa phương.
Công tác bảo tồn
Trong những động thái nhằm ngăn chặn sự tác động tiêu cực của con
người đến thiên nhiên vùng vịnh Hạ Long, chính quyền tỉnh Quảng Ninh đã
cấm các loại xuồng máy
cao tốc phục vụ du khách trong khu vực Vịnh để bảo vệ môi trường và đa
dạng sinh học trong vùng Vịnh. Ngoài ra, tỉnh Quảng Ninh cũng thực hiện
di dời các hộ dân sinh sống trên các vạn chài vào đất liền để bảo vệ môi
trường nước của vịnh Hạ Long[49]; đồng thời cấm bốc dỡ than đá trong khu vực di sản để chống ô nhiễm bụi than và bùn than cho Vịnh theo khuyến cáo của UNESCO[50].
Tại Vịnh, một số người dân đã có ý thức tự nguyện giữ gìn cảnh quan,
thông qua việc lập tổ hợp tác tự nguyện thu gom và xử lý rác thải[51].
Sự tương đồng về cảnh quan, địa chất địa mạo, đa dạng sinh học, cũng
như những giá trị văn hóa, khảo cổ của toàn vùng, bao gồm không chỉ vịnh
Hạ Long mà còn cả quần đảo Cát Bà và vùng biển đảo vịnh Bái Tử Long
khiến những nghiên cứu khoa học địa chất, khảo cổ, văn hóa, và những
hoạt động du lịch, khai thác hải sản v.v. không còn bó hẹp trong phạm vi
vùng Vịnh. Đã có những ý kiến cho rằng cần xem xét việc mở rộng ngoại
biên của khu vực bảo tồn, không chỉ giới hạn trong diện tích nhỏ hẹp của
vùng vịnh Hạ Long hiện nay mà còn bao quát cả vùng biển đảo có những
yếu tố đồng dạng, kéo dài từ Quần đảo Cát Bà lên sát biên giới Việt Trung[48].
Với chiều dài khoảng 300km và chiều rộng khoảng 60km, toàn bộ khu vực
này có thể được nhìn nhận và bảo tồn như một vùng sinh thái đặc biệt về
biển của Việt Nam[48].
Vịnh Hạ Long trong thi ca
Cách đây hơn 5 thế kỷ, Nguyễn Trãi đi ngang qua khu vực này và lần đầu tiên ca ngợi vịnh Hạ Long là kỳ quan, khi viết trong bài "Lộ nhập Vân Đồn"[9]:
- Lộ nhập Vân Đồn san phục san
- Thiên khôi địa khiết phó kỳ quan
- (Đường tới Vân Đồn lắm núi sao!
- Kỳ quan đất dựng giữa trời cao)
Vua Lê Thánh Tông đề trên vách đá Núi Bài Thơ năm 1468:
- Cự lẫm uông dương triều bách xuyên
- Loạn sơn kì bố bích liên thiên
- Tráng tâm sơ cảm hàm tam cổ
- Tín thủ dao đề tốn nhị quyền
- Thần bắc khu cơ sân hổ lữ
- Hải Đông phong toại tức lang yên
- Thiên nam vạn cổ sơn hà tại
- Chính thị tu văn yển vũ niên
- Trăm dòng sông chảy mênh mông quanh núi
- Quần đảo rải rác như bàn cờ, biển liền trời sắc xanh biếc...
Năm 1729, chúa Trịnh Cương cũng có những vần thơ ứng tác trước vẻ đẹp của Hạ Long[16]:
- Minh bộ vô nhai hối tổng xuyên
- Sơn liên tiêu thủy, thủy man thiên
- Bể lớn mênh mông họp cả con con sông lại,
- Núi lấp loáng bóng nước, nước lênh láng lưng trời.
Trong số thơ chữ Nho của Hồ Xuân Hương có bài "Độ Hoa Phong" vịnh cảnh Hạ Long:
|
|
|
- Đây bản thảo tạo vật còn nặn dở...
- Đá thuở trước khổng lồ chơi ném thử.
Không chỉ cảnh đẹp của Hạ Long là đề tài cho thi ca, thiên nhiên nơi đây còn ban cho con người một nguồn tài nguyên phong phú. Huy Cận viết trong bài Đoàn thuyền đánh cá:[53]:
- Cá nhụ, cá chim cùng cá đé,
- Cá song lấp lánh đuốc đen hồng
- Cái đuôi em quẫy trăng vàng chóe
- Đêm thở sao lùa nước Hạ Long?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét